Een tocht van ongeveer 350 kilometer. Dat is de afstand die de Luchtfietsers vanaf zondag per fiets gaan afleggen om stil te staan bij de kernramp van Tsjernobyl, die deze week precies veertig jaar geleden plaatsvond. Op deze zondag doet de groep de Grote Markt aan. Volgens Antonet Pepers van Milieudefensie komt de actie op een cruciaal moment, nu kernenergie weer volop op de politieke agenda staat.
Antonet, hoe ziet de actie eruit?
“De groep begint deze zondag aan hun fietstocht vanuit de Eemshaven. Die locatie is niet willekeurig gekozen; het is namelijk een van de plekken die in beeld is voor een nieuwe kernreactor. Vervolgens fietst de groep in meerdere etappes naar Borssele, waar de huidige kerncentrale staat. De groep zal gedurende de tocht steeds groter worden. Het is heel mooi om te zien dat de deelnemers uit allerlei leeftijdscategorieën komen; er doen veel jongeren mee, maar ook ouderen. De tocht wordt overigens mede georganiseerd door WISE. Dit staat voor World Information Service on Energy.”
Het gaat om de ‘Luchtfietsers’. Wie zijn dit precies?
“Je kunt ze het beste omschrijven als fietsende activisten. Het is in zekere zin een idealistische groep die ‘Luchtfietsers’ als geuzennaam heeft aangenomen. Ze zetten zich niet alleen in tegen kernenergie, maar komen op een brede manier op voor klimaatrechtvaardigheid. Deze actie eindigt volgende week zondag, op de dag dat de ramp in Tsjernobyl precies veertig jaar geleden is.”
Vanmiddag passeert de groep onze stad…
“Dat klopt. Wij grijpen dat moment aan om aandacht te vragen voor dit onderwerp. De groep wordt rond 13.00 uur verwacht op de Grote Markt. Met een ludiek evenement willen we vandaag laten zien welke gevaren nieuwe kerncentrales met zich meebrengen. We hopen hiermee veel mensen aan te spreken. We willen bijvoorbeeld in beeld brengen hoe een evacuatiezone eruitziet als het hier misgaat met een kerncentrale. Maar er zijn ook interviews en er is volop ruimte om met elkaar in gesprek te gaan.”
Terug naar 26 april 1986. Kun jij je die dag nog herinneren?
“Absoluut. Destijds hield ik mij nog niet zo bezig met dit onderwerp. Overigens zeg je 26 april, maar dat er iets helemaal mis was gegaan, bleek pas dagen later. De Sovjet-Unie probeerde de ramp te verdoezelen tot meetstations in Scandinavië een radioactieve wolk detecteerden. Ik kan me herinneren dat de eerste berichten luidden dat die wolk richting Nederland zou trekken. Uiteindelijk boog de wolk wat noordelijker af, maar er werd hier wel opgeroepen om spinazie te vernietigen. Ook moesten de koeien op stal. Doordat er zo weinig informatie uit de Sovjet-Unie kwam, was het een heel onheilspellende tijd. Wat we nu weten, werd pas veel later duidelijk.”
In hoeverre heeft die ramp jou beïnvloed?
“Het heeft er zeker aan bijgedragen dat ik geen voorstander ben van kernenergie. Zeker omdat het de afgelopen jaren ook misging in Japan en het verschillende keren zeer penibel was in Zaporizja in Oekraïne. Om terug te komen op Tsjernobyl: daar is nog altijd een vervreemdingszone actief. Dat is een gebied met een doorsnee van zo’n zestig kilometer waar je niet zonder toestemming mag wonen. De ramp kostte direct aan 4.000 mensen het leven, maar schattingen geven aan dat er indirect 10.000 tot 40.000 mensen zijn overleden door blootstelling aan radioactieve straling.”
Toch hoor je vaak: met de huidige geopolitieke situatie is kernenergie een interessant alternatief voor fossiele brandstoffen. Hoe kijk jij daarnaar?
“Het is absoluut goed om naar alternatieve energiebronnen te kijken, maar kernenergie hoort daar niet bij. Kijk naar Zaporizja; we zien daar wat een oorlog met de stabiliteit van een reactor doet. Maar er zijn ook andere risico’s. Neem de kerncentrale in het Franse Gravelines, waar de filters vorig jaar geblokkeerd werden door een zwerm kwallen. Hierdoor kon er geen koelwater bij de reactor komen en moest de centrale uit voorzorg worden stilgelegd. Bovendien zal koelwater in een tijd van opwarming niet altijd overal voldoende beschikbaar zijn.”
In Nederland staat het onderwerp inmiddels weer op de politieke agenda…
“De VVD heeft dit een aantal jaren geleden weer gepusht, maar wij vinden dat je dit niet moet willen. Onlangs hebben we als Milieudefensie een informatiebijeenkomst in De Puddingfabriek georganiseerd. Het idee is dat kernafval wordt opgeslagen in zoutkoepels. De straling van dit afval blijft 100.000 jaar aanwezig. Dan heb je het over duizenden generaties die hiermee te maken krijgen, terwijl we niet weten wat het effect op de aarde zal zijn. Nu lijkt het veilig, maar hoe is dat over honderd jaar? Honderd jaar geleden hadden we in deze regio bijvoorbeeld nog nooit van aardbevingen gehoord.”
Wordt die zorg breder gedeeld in de regio?
“Ja, we zien dat veel Groningers bezorgd zijn. Er worden veel zienswijzen en bezwaarschriften ingediend; het bewustzijn groeit. Als Milieudefensie zeggen wij: kernenergie hebben we niet nodig. Je kunt veel beter inzetten op het isoleren van woningen en op zon- en windenergie. Dat zijn veel veiligere oplossingen dan een product dat enorme risico’s met zich meebrengt bij de verwerking en afval oplevert dat nog tienduizenden jaren radioactief blijft.”
Wanneer ben je vandaag tevreden?
“Als we veel mensen hebben bereikt en het publieke bewustzijn hebben vergroot. Ik zie echt goede ontwikkelingen; veel mensen denken na over de gevolgen, zeker ook jongeren. Stel je voor dat er in de Eemshaven een kernreactor komt en het gaat mis. Een groot deel van de provincie zou dan onleefbaar worden. Dat risico hoeven we niet te lopen als we kiezen voor zon en wind en het opslaan van energie in batterijen, waarmee we bovendien net zo onafhankelijk worden van klassieke energiestromen.”
Kernramp Tsjernobyl
De kernramp in de centrale van Tsjernobyl op 26 april 1986 staat te boek als het ernstigste ongeval in de geschiedenis van kernenergie. Tijdens een veiligheidstest in reactor 4 ging het volledig mis, wat leidde tot een explosie waarbij enorme hoeveelheden radioactieve stoffen vrijkwamen. De daaropvolgende brand dreef een giftige wolk over grote delen van Europa, wat leidde tot de evacuatie van meer dan 100.000 mensen in de directe omgeving. Er werd een zogeheten vervreemdingszone ingesteld met een straal van dertig kilometer rondom de centrale; een gebied dat tot op de dag van vandaag grotendeels onbewoonbaar is.
De gevolgen voor de volksgezondheid bleken groot. Naast de medewerkers en brandweerlieden die direct bezweken aan stralingsziekte, kampten tienduizenden mensen in de jaren daarna met de gevolgen van radioactieve blootstelling. Om de verwoeste reactor definitief te isoleren, werd deze eerst ingekapseld in een betonnen sarcofaag en in 2016 voorzien van een gigantische stalen overkapping die de omgeving de komende honderd jaar moet beschermen.
Ook in ons land liet de ramp sporen na in het publieke bewustzijn. De overheid zag zich genoodzaakt om een graasverbod voor koeien in te stellen om te voorkomen dat radioactief jodium de melkvoorziening zou besmetten. Daarnaast kregen burgers het dringende advies om bladgroenten zoals spinazie extra goed te wassen of zelfs volledig te vermijden.
