Een stille tocht door de binnenstad en een herdenkingslezing in de Synagoge aan de Folkingestraat: zondag vindt in Groningen de Kristallnachtherdenking plaats. Daarbij wordt stilgestaan bij de Rijkspogromnacht, die 88 jaar geleden in Duitsland plaatsvond en gezien wordt als een voorbode van de Holocaust, waarbij er een golf van geweld door Duitsland en Oostenrijk ging.
Het programma begint om 14.00 uur met een stille tocht vanaf het Waagplein naar de Synagoge. “Iedereen is welkom om mee te komen lopen”, vertelt Geert Volders van de Synagoge. “De weersomstandigheden lijken vanmiddag ook goed te zijn: het is weliswaar fris en bewolkt, maar zolang de regen niet met bakken uit de hemel komt vallen, is dat goed.” Wel komt Volders met een duidelijke oproep: “We organiseren een stille tocht. Dat betekent dat er geen ruimte is voor leuzen, spandoeken of ander vlagvertoon. Het is een herdenkingstocht waarbij er stil wordt gestaan bij de gebeurtenissen in 1938.”
Getuigenis van Albrecht Weinberg
Daarna gaat het programma verder in de Synagoge: “Elk jaar proberen we een invalshoek te bedenken. Mensen die de afgelopen jaren het programma bezocht hebben, weten wellicht nog dat we in 2022, vier jaar geleden, een indrukwekkende lezing hadden van Albrecht Weinberg. In mei kwam het bericht binnen dat Weinberg op 101-jarige leeftijd is overleden. Zijn 101ste verjaardag heeft hij nog in het openbaar kunnen vieren.”
Volders: “Van het overlijden zijn we geïnformeerd door de Ehemalige Jüdische Schule in Leer, waar we warme banden mee onderhouden. Het bericht heeft in Ost-Friesland veel indruk gemaakt omdat Weinberg gold als één van de laatste levende getuigen die de opkomst van het nazisme heeft meegemaakt.”
Albrecht Weinberg werd geboren in 1925 in Rhauderfehn. In 1936 verhuisde het gezin naar Leer, waar het in 1938 getuige was van de pogrom. Een poging om te emigreren mislukte. Weinberg kwam terecht in een werkkamp bij Berlijn en werd later gedeporteerd naar Auschwitz, waar hij te werk werd gesteld in het kamp Buna/Monowitz. Hij overleefde drie dodenmarsen. In 1945 kwam hij terecht in kamp Mittelbau-Dora en in april van dat jaar werd hij bevrijd door de Britse geallieerden in Bergen-Belsen. Na de oorlog vertrok hij naar Amerika, om in 1985 voor het eerst en in 2012 definitief terug te keren naar Leer.
Volders: “Dat iemand die zoveel heeft meegemaakt weer terugkeerde naar Duitsland, is bijzonder. Sindsdien heeft hij veel van zich laten horen, waarbij hij altijd gewaarschuwd heeft voor de opkomst van antidemocratische tendensen. Dat verhaal heeft vier jaar geleden al heel veel indruk gemaakt.”
Tekst gaat verder onder de foto’s:
Historicus Peter Groenewold
De lezing zondag wordt gegeven door Peter Groenewold. Volders: “Groenewold is historicus en heeft Weinberg in 2022 tijdens de Kristallnacht-herdenking uitgebreid gesproken en geïnterviewd. Daarmee is hij in staat om terug te blikken met het gedachtegoed van Weinberg in het achterhoofd.”
Volders noemt de bijdrage op voorhand erg interessant: “Groenewold heeft Duitse geschiedenis gegeven aan de Rijksuniversiteit Groningen. Hij is geboren en opgegroeid in Leer in de jaren vijftig, een stad die Weinberg toen verlaten had. Er werd destijds niet over de Tweede Wereldoorlog gesproken. Dat was in Nederland vlak na de oorlog ook deels het geval, maar die ontwikkeling in Duitsland was heel anders. Weinberg heeft er na zijn terugkeer altijd voor gestreden om de plek van de synagoge in Leer te markeren. Deze synagoge is tijdens de Kristallnacht namelijk in vlammen opgegaan. Hij wilde dat zichtbaar maken.”
Georkestreerd geweld
Leer is een grensstad, dicht bij Groningen. Hoe kan het dat de Kristallnacht destijds zo ver reikte, tot in de kleinere steden aan de grens toe? Volders legt uit: “Via het hedendaagse mobiele netwerk versturen we een bericht dat vijf seconden later in Amerika is. Dat was er toen niet. Toch was de Pogromnacht niet iets spontaans; het was strak georkestreerd. Dat dit zou gebeuren, stond vooraf vast. Daardoor vonden zulke gebeurtenissen ook plaats in kleinere dorpen langs de grens waar een synagoge stond. Niet alleen aan de Nederlandse grens, maar ook aan de grens met Polen. Het naziregime kwam in 1933 aan de macht en deze gebeurtenis is echt een schoolvoorbeeld van georganiseerd geweld.”
“Kristallnacht nooit meer, voor niemand”
Op de vraag hoe belangrijk de herdenking zondag is, is Volders duidelijk: “Vanwege het historische perspectief is het belangrijk om het verleden te kennen. Ondanks dat het niet jouw persoonlijke geschiedenis hoeft te zijn, hebben die gebeurtenissen een grote impact gehad op onze maatschappij. Het motto van de herdenking is dan ook: ‘Kristallnacht nooit meer, voor niemand’. Dat zeggen we in een tijd waarin er in de wereld flink wat brandhaarden en conflicten zijn. Daarom is die waarschuwing voor antidemocratische tendensen zo essentieel.”
“Duidelijk is dat het verleden zich nooit exact op dezelfde manier herhaalt”, vervolgt Volders. “Maar bepaalde tendensen, waarbij A gezegd wordt en B en C volgen, kunnen zich wel herhalen. Daarom is onze oproep om kennis te nemen van het verleden. En dan gaat het niet om het paraat hebben van jaartallen, maar om hoe je als mens of als maatschappij reageert op bepaalde gebeurtenissen.”
De opkomst van het nazisme in 1933 was mede een gevolg van de economische crisis in de jaren twintig, die in Duitsland veel armoede bracht. Volders: “Het gaat om het herkennen van patronen. Als het tegenzit, is er bij mensen vaak de behoefte om iemand daar de schuld van te geven. Die mechanismen zijn nooit precies hetzelfde, maar ze zijn wel herkenbaar. In zijn toespraak zal Groenewold stilstaan bij die mechanismen en bij het belang om altijd met elkaar in gesprek te blijven en zelf onderzoek te blijven doen.”
Programma
Op de vraag wanneer Volders zondag tevreden terugkijkt: “Als we in de Synagoge een concert aanbieden, zeg ik: als het publiek tevreden is, ben ik tevreden. In dit geval ben ik tevreden als de stille tocht waardig verloopt, de muziek van Klezmer&Co goed klinkt en de gedichten van de leerlingen van het H.N. Werkman Stadslyceum indruk maken. En ik hoop dat we het verhaal dat Groenewold brengt met ons mee mogen nemen.”
Kaartjes voor de herdenkingslezing in de Synagoge zijn al enige dagen uitverkocht. Voor de stille tocht vanaf het Waagplein is aanmelden niet nodig; iedereen kan om 14.00 uur aansluiten.
