Groningen moet zo snel mogelijk ‘Changing Places’ krijgen: speciale toilet- en verzorgingsruimten voor mensen met een zware of meervoudige fysieke beperking. Een pleidooi daarvoor werd onlangs in de Groningse gemeenteraad gedaan. In het Noorden zijn dergelijke faciliteiten momenteel niet beschikbaar. In Ierland is men sinds 2008 bezig om Changing Places op de agenda te zetten. Hoe gaat het daar op dit moment en wat kan Groningen leren van de Ierse ervaringen? Belangrijkste les: pas de bouwvoorschriften aan.
Het pleidooi in de Groningse gemeenteraad werd gedaan door universitair docent Jorien Luijkx van de Rijksuniversiteit Groningen, die ook verbonden is aan de Academische Werkplaats voor mensen met een ernstige meervoudige beperking. “Een dagje naar de stad, een bezoek aan een museum of een terrasje pakken op de Grote Markt is voor veel mensen met een fysieke beperking geen vanzelfsprekendheid”, legt Luijkx uit. “Dat komt vooral doordat er in de gemeente geen liggende verzorgingsplekken zijn.
Wat is een Changing Place?
Een Changing Place is een veilige, ruime plek waar iemand liggend verzorgd kan worden, uitgerust met een tillift en een aankleedtafel. Zo’n ruimte is ingericht volgens internationale richtlijnen, waardoor mensen met een spierziekte, meervoudige beperking of ouderen met een complexe zorgbehoefte op een waardige manier verzorgd kunnen worden.”
Luijkx wijst op de grote achterstand in ons land: “In Nederland zijn er pas vijf en opent binnenkort de zesde in het stadhuis van Amsterdam. In het Noorden zijn zulke plekken überhaupt nog niet te vinden. Het UMCG is wel bezig er eentje te realiseren, maar hoewel dat een mooi initiatief is, is het ziekenhuis voor een dagje uit niet de meest ideale locatie. Museum aan de A krijgt er misschien pas in 2030 een. Dat in Groningen zo’n voorziening ontbreekt, is in strijd met artikel 19 van het VN-verdrag, waarin staat dat iedereen recht heeft op volledige participatie. Laten we in Groningen hierin een voorlopersrol innemen.”
Pioniersfase
Maar hoe verloopt de ontwikkeling van Changing Places in het buitenland? Aaron Daly is directeur van Changing Places Ireland. In 2008 kwam oprichter Ann Healy een website tegen uit het Verenigd Koninkrijk waarop aandacht werd gevraagd voor het belang van Changing Places. Ze besefte direct dat dergelijke voorzieningen het leven van haar dochter Ailis en dat van vele anderen die afhankelijk zijn van een tillift voor een toiletbezoek drastisch zouden verbeteren. Ann zette zich in om de noodzaak onder de aandacht te brengen en boekte eerste successen: er werden ruimten geïnstalleerd in Trinity College (de oudste universiteit van Ierland), de ambtswoning van de Ierse president (Áras an Uachtaráin, red.) en het grote winkelcentrum Dundrum, vlakbij Dublin.
Daly blikt terug op die beginjaren: “In 2008 was het bewustzijn in Ierland heel beperkt. De meeste mensen begrepen wel de noodzaak zodra het principe werd uitgelegd, maar het kostte vele jaren om organisaties en beleidsmakers in te laten zien dat Changing Places-toiletten behoren tot de essentiële infrastructuur en geen ‘optioneel extraatje’ zijn. Een van de kernboodschappen die we geprobeerd hebben over te brengen, is dat een gewoon rolstoeltoegankelijk toilet simpelweg niet voor iedereen toegankelijk is. Mensen die een tillift of een aankleedtafel nodig hebben, worden zonder deze voorzieningen uitgesloten van de maatschappij.”
Tekst gaat verder onder de foto’s:
Krachten bundelen
In 2014 werd de samenwerking gezocht met Inclusion Ireland, de nationale vereniging voor mensen met een verstandelijke beperking die werd opgericht in 1961. “De steun van deze organisatie was erg belangrijk om onze campagne te kunnen laten groeien en er een breder publiek mee te bereiken”, legt Daly uit. “Door de jaren heen hebben we ook de samenwerking gezocht en steun ontvangen van andere gehandicaptenorganisaties, families, individuen en overheidsinstanties. Met name in het begin was die brede samenwerking heel waardevol, toen Changing Places nog niet breed bekend was in ons land.”
Naarmate de beweging groeide, veranderde ook de organisatiestructuur. “Naarmate de campagne zich ontwikkelde, kwamen we tot de conclusie dat een onafhankelijke organisatie die zich specifiek op Changing Places richt de beste weg vooruit was. Changing Places Ireland is nu een zelfstandige organisatie. Hierdoor kunnen we ons specifiek richten op het vergroten van het aanbod, het adviseren van organisaties en het pleiten voor landelijke normen. Onze ervaring is dat samenwerking extreem belangrijk blijft, maar dat er ook grote waarde zit in één toegewijde organisatie die een heldere en consequente focus op dit specifieke onderwerp behoudt.”
Verankering in het Bouwbesluit
Bij de start in 2008 was het aantal Changing Places in Ierland nihil en bestond er geen enkele wettelijke verplichting. “Sindsdien is het aantal gestaag gegroeid en blijft het ook groeien”, stelt Daly. De echte omslag kwam echter pas toen de Ierse wetgeving werd aangepast. “Het opnemen van Changing Places is tegenwoordig verankerd in de Ierse bouwvoorschriften (Part M van de Building Regulations). Voor ons is die wetswijziging misschien wel de meest betekenisvolle maatstaf voor vooruitgang.”
Dat betekent volgens Daly niet dat de ruimten nu vanzelf overal verrijzen: “De realisatie ervan gaat langzaam en er is nog veel te doen. Maar het momentum begint er nu echt te komen. Een van de belangrijkste lessen uit de Ierse ervaring is dat actievoeren voor individuele locaties je maar tot een bepaald punt brengt. Je kunt erin slagen om een Changing Place in een specifiek winkelcentrum, een bibliotheek of een sportaccommodatie te krijgen, maar de vooruitgang blijft onvermijdelijk langzaam als elke faciliteit een afzonderlijke lobby vereist. We kwamen daarom tot de conclusie dat het aanpassen van de landelijke bouwvoorschriften een van de meest effectieve manieren was om de verandering te versnellen.”
Daly verwijst specifiek naar het gewijzigde ‘Part M’ van de bouwvoorschriften. Hierin is vastgelegd dat voorzieningen verplicht zijn bij bepaalde typen gebouwen: “Belangrijk is dat deze regelgeving precies vastlegt voor welk type en welke grootte gebouwen een Changing Places-toilet verplicht is. Het geeft dus heldere ‘drempelwaarden’ voor wanneer zo’n voorziening er moet komen. Deze normen zijn extreem belangrijk. Ze leggen de lat hoog voor wat een Changing Place precies inhoudt en stellen minimale eisen aan zaken als ruimte, indeling, apparatuur en toegankelijkheid. Dit helpt garanderen dat een toename van het aantal voorzieningen niet ten koste gaat van de kwaliteit of bruikbaarheid. Het opnemen van deze eisen in landelijke normen betekent dat Changing Places-toiletten steeds vaker al in de ontwerp- en planningsfase worden meegenomen, in plaats van dat families achteraf moeten lobbyen voor een aanpassing.”
Zorgen over de Groningse situatie
Changing Places Ireland is van mening dat de overheid op dit vlak het grootste verschil kan maken door toegankelijkheid standaard in te bouwen in publieke gebouwen. Dat brengt het verhaal direct terug naar Groningen: een gemeente met ruim 244.000 inwoners die op dit moment nog nul Changing Places telt.
Daly reageert bezorgd: “Vanuit ons perspectief is het heel zorgelijk dat jullie zulke voorzieningen niet hebben. Een stad kan zichzelf wel toegankelijk noemen, maar als iemand tijdens een bezoek aan die stad niet veilig naar het toilet kan gaan of verzorgd kan worden, wordt zijn of haar vermogen om deel te nemen aan het dagelijks leven ernstig beperkt. Het ontbreken van een Changing Places-toilet raakt niet alleen de persoon die het nodig heeft. Het kan bepalen of een heel gezin een dagje kan winkelen, een evenement kan bezoeken, naar een museum kan gaan, wat kan eten of simpelweg een paar uur in een stad kan doorbrengen. Voor een grote universiteitsstad en toeristische bestemming als Groningen vinden wij dat Changing Places onderdeel zou moeten uitmaken van de basisinfrastructuur voor toegankelijkheid.”
Ziekenhuis en museum: voldoende ambitie?
Tijdens de Groningse raadsvergadering werd duidelijk dat er wel stappen worden gezet. Zo werkt het UMCG aan de realisatie van een voorziening. Daly plaatst daar een kanttekening bij: “Een Changing Places-toilet in een ziekenhuis is zeer welkom en zal zonder twijfel erg waardevol zijn voor mensen die het ziekenhuis bezoeken. We zouden een voorziening in een ziekenhuis alleen echter niet beschouwen als voldoende voor een hele stad. Iemand die Groningen bezoekt om te winkelen, voor toerisme, entertainment of een gezinsuitje, zou niet naar een ziekenhuis moeten reizen enkel om toegang te krijgen tot een geschikt toilet. Voorzieningen moeten te vinden zijn op locaties waar mensen daadwerkelijk hun tijd doorbrengen, waarbij rekening gehouden moet worden met openingstijden en eenvoudige toegankelijkheid.”
Wethouder Mirjam Wijnja (PRO) van Stadsbeheer liet daarnaast weten dat Museum aan de A mogelijk in 2030 over een voorziening beschikt. Daly reageert kritisch op dat tijdspad: “Een museum kan een uitstekende locatie zijn, vooral als het centraal gelegen is, goed toegankelijk is en ruime openingstijden heeft. We zouden Groningen echter willen aanmoedigen om één ziekenhuis en één museum niet als het einddoel te zien. Het doel zou moeten zijn om een heel netwerk van voorzieningen door de stad te ontwikkelen. Als de behoefte nu al wordt vastgesteld, getuigt het wachten tot 2030 op een tweede locatie in onze ogen van weinig ambitie. Vier jaar is een heel lange tijd voor gezinnen die op dit moment worden uitgesloten.”
Iers advies: denk strategisch
Daly heeft dan ook een heldere aanbeveling voor het Groningse stadsbestuur en betrokken organisaties: “Onze sterkste aanbeveling is om strategisch te denken, in plaats van elk Changing Places-toilet als een geïsoleerd project te behandelen. Breng de gemeente, mensen met een beperking en hun families, gehandicaptenorganisaties, architecten, planologen, bedrijven en grote publieke locaties bij elkaar. Breng in kaart waar mensen van nature langere tijd doorbrengen en ontwikkel een plan voor een dekkend netwerk van voorzieningen. Kijk naar de Ierse bouwvoorschriften en de NDA Universal Design Guidelines, in het bijzonder naar de gebouwcategorieën en de drempelwaarden. Deze bieden een nuttig voorbeeld van hoe een land kan meebewegen van de vraag óf er een Changing Places-toilet moet komen, naar het vaststellen van heldere situaties waarin er simpelweg een verwacht wordt.”
Een sterke en verenigde lobby is volgens de organisatie onmisbaar om het momentum te krijgen: “In de beginjaren in Ierland was de steun van andere organisaties ontzettend belangrijk. Door families, mensen met een beperking, organisaties en voorvechters samen te brengen, ontstaat een veel sterkere stem. Tegelijkertijd heeft onze ervaring het nut aangetoond van één onafhankelijke organisatie die zich specifiek aan Changing Places wijdt. Het biedt één centraal aanspreekpunt, helpt de kwaliteitsnormen te bewaken en zorgt ervoor dat het onderwerp niet ondersneeuwt tussen de vele andere belangrijke thema’s binnen de gehandicaptensector.”
Internationale lessen
Tot slot pleit Changing Places Ireland voor het over de grenzen heen kijken, omdat veel Europese steden en regio’s met exact dezelfde uitdagingen kampen. Daly: “Het fundamentele probleem is in elk land hetzelfde: mensen die geen gebruik kunnen maken van een standaard rolstoeltoilet mogen niet worden uitgesloten van het openbare leven omdat de voorzieningen die zij nodig hebben niet zijn gerealiseerd. Landen en steden kunnen enorm veel van elkaar leren. Als Groningen kan leren van wat Ierland en het VK hebben gedaan, inclusief wat werkte, wat te lang duurde en wat we anders zouden doen, is er geen enkele reden om het proces vanaf nul te beginnen.”
“Uiteindelijk is ons doel heel simpel: iemand die een Changing Places-toilet nodig heeft, moet op een waardige manier en in alle vrijheid kunnen deelnemen aan de samenleving, net als ieder ander. De meest effectieve manier om dat te bereiken is door te stoppen met het behandelen van deze faciliteiten als optionele extra’s en in plaats daarvan inclusief te ontwerpen en tot een vast onderdeel te maken van hoe we onze gemeenschappen plannen en bouwen.”
Komende woensdag wordt er in de gemeenteraad verder gesproken over het realiseren van Changing Places. De fractie van D66 heeft inmiddels aangekondigd met een motie te komen op dit onderwerp.
