Over ruim een week is er in Groningen een zonsverduistering te zien waarbij de zon voor ongeveer negentig procent bedekt zal worden door de maan. Volgens sterrenkundige Jeffrey Bout gaat het een bijzondere gebeurtenis worden.
Jeffrey, hoe lang staat deze dag al in jouw agenda?
“Al heel lang. Ik geef met grote regelmaat lezingen en daar noem ik de datum van 12 augustus 2026 erg vaak: dan gaat er echt iets bijzonders gebeuren. Dus ja, ik kijk hier enorm naar uit. In zekere zin is het te vergelijken met de eclips van 11 augustus 1999. Ook bij ons ging het toen om een gedeeltelijke verduistering van 95 procent. In Engeland, Frankrijk en Roemenië was de verduistering toen wel volledig. Ik ben daar destijds naartoe gereisd en geloof het of niet: precies op dat moment schoof er bewolking voor. Toen heb ik gezegd: ‘Dit wil ik nooit meer meemaken.'”
Want dit keer reis je af naar Spanje, toch?
“Klopt. In Spanje is de verduistering totaal. Daar ga ik een Amerikaanse sterrenkundige ontmoeten die ik al heel lang ken, dus dat wordt sowieso leuk. De afgelopen jaren zijn er vaker verduisteringen geweest — twee jaar geleden waren Mexico en de Verenigde Staten er bijvoorbeeld van in de ban. Ik ben niet iemand die daar speciaal voor naar de andere kant van de wereld vliegt, maar Spanje is goed te doen.”
“Maan trekt voor de zon langs”
Wat gaat er precies gebeuren aan de hemel?
“Heel simpel gezegd beweegt de maan zich precies tussen de aarde en de zon in. In werkelijkheid is de zon vierhonderd keer zo breed als de maan. Maar omdat de zon ook ongeveer vierhonderd keer verder weg staat van de aarde, lijken beide hemellichamen vanaf de aarde gezien precies even groot. Doordat de maan voor de zon langs trekt, werpt dit een schaduw op de aarde. Deze verduistering is behalve in Nederland ook goed te zien in Groenland, op IJsland en in Spanje en Portugal.”
Bij ons is de verduistering ongeveer negentig procent. Is de verduistering in bijvoorbeeld Schotland of Ierland nog completer?
“Jazeker. Ook daar is de verduistering niet helemaal totaal, maar wel vollediger dan bij ons. In Groningen begint het spektakel om 19.15 uur. Dan schuift de maan langzaam voor de zon. Om 20.11 uur wordt het maximum bereikt: op dat moment is de zon voor 88 procent bedekt. Een uur later, om 21.03 uur, is het voorbij. Dat is overigens ook ongeveer het moment dat de zon langzaam ondergaat.”
Stel dat je dit wilt zien: is het vanuit de stad Groningen goed te bekijken?
“Je zult een plek moeten opzoeken met een vrij zicht op de westelijke horizon. Vanuit de straten in de binnenstad gaat dat door de bebouwing niet lukken. Het dakterras van Forum Groningen is wel een fantastische plek. Hier zullen ook mensen van de Rijksuniversiteit Groningen aanwezig zijn die eclipsbrillen uitdelen. Want dat is wel het belangrijkste advies: ga absoluut niet met het blote oog naar deze zonsverduistering kijken. Dat is ontzettend gevaarlijk. Normaal kijk je ook niet recht in de volle zon omdat het onprettig en schadelijk is, en voor deze verduistering geldt exact hetzelfde.”
Hoe zit dat als je hier met een fotocamera een foto van wilt maken?
“Daar geldt precies hetzelfde gevaar voor. Je zult echt gebruik moeten maken van een speciaal zonnefilter of eclipsfilter voor je lens. Doe je dat niet, dan werkt de cameralens als een brandglas en schroei of smelt je de gevoelige beeldsensor van je camera kapot. Wat wel een eenvoudige optie is: houd een eclipsbril heel dicht voor de lens van je camera of smartphone. Zo bescherm je de sensor tegen het felle, gebundelde licht. Je kunt op die manier prima foto’s maken, al mis je soms wat fijne details vergeleken met professionele apparatuur.”
“Het wordt een klein beetje schemerig”
Wat kunnen we qua licht verwachten? Wordt het zomaar pikdonker in Groningen?
“Nee, pikdonker wordt het niet. Het wordt wel een klein beetje schemerig, maar dat is iets wat onze ogen slecht registreren omdat die zich automatisch aanpassen. Vergelijk het met een dikke wolk die voor de zon schuift. Onze ogen zien dan nog steeds dat het daglicht is. De straatverlichting zal in Groningen dus niet ineens aanspringen. In Spanje, in de zone van de totale verduistering, is dat heel anders: daar wordt het wel echt donker. Je hebt op dat moment een spectaculair uitzicht op de hemel en kunt zelfs heldere planeten zien. Daar ben ik heel benieuwd naar.”
Hoe kun je je het beste voorbereiden als je in Groningen blijft?
“Zoek tijdig een goede plek met vrij zicht op het westen: naast het Forum kan dat bijvoorbeeld ook op een plek buiten de stad zijn. En schaf nu alvast een eclipsbrilletje aan. Die zijn online te bestellen en ook te koop in de Groningen Store in het Forum. Wacht niet tot de laatste dag, want de vraag gaat enorm toenemen. En ga alsjeblieft niet zelf knutselen met oude cd’s, meervoudige zonnebrillen of lasbrillen; dat houdt de schadelijke straling niet tegen. Als je je netvlies beschadigt, is dat blijvend.”
Stel dat je toch geen eclipsbril kunt bemachtigen, wat dan?
“Er zijn gelukkig veilige manieren om de verduistering indirect te bekijken, zoals met een gewoon keukenvergiet. Laat het zonlicht door de gaatjes van het vergiet op de grond of een muur vallen. In de schaduw zie je dan tientallen kleine geprojecteerde zonnetjes waarin de hap van de verduistering duidelijk zichtbaar is! Je kunt ook een speldenprikje maken in een kartonnetje en het beeld op een wit papiertje erachter projecteren. Dat noemen we de camera obscura-methode.”
Piek van Perseïden
Als het maximale punt van de verduistering voorbij is, loont het om ’s nachts nog te blijven kijken, toch?
“Absoluut! Het is augustus en veel mensen weten dat de Perseïden zich dan laten zien: de jaarlijkse meteorenzwerm. Het bijzondere is dat precies de nacht na de zonsverduistering ook het hoogtepunt van deze zwerm valt. Er zijn dan heel veel vallende sterren te zien. En de omstandigheden zijn gunstig, want van storend maanlicht hebben we die nacht geen last. Voor de echte piek moet je wel even opblijven: rond 04.00 uur ’s nachts kun je tot wel zestig vallende sterren per uur zien. Kortom: genoeg redenen om die avond en nacht naar het firmament te kijken!”
In onderstaande video wordt de eclips uitgelegd:
