Groningse gemeenteambtenaren starten nog dit jaar met een pilot om te gaan werken met een alternatief voor het Microsoft Office-pakket. Daarnaast onderzoekt de gemeente samen met de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) of het besturingssysteem Windows op termijn vervangen kan worden door Linux. Met deze opvallende stappen wil Groningen als gemeente de afhankelijkheid van ‘big tech’ gaan afbouwen.
De ICT-plannen kwamen afgelopen week ter sprake tijdens het Politiek Vragenuur in het Stadhuis. De fractie van Volt had het college om opheldering gevraagd naar aanleiding van nieuwe Europese maatregelen die de digitale autonomie en soevereiniteit van de Europese Unie moeten versterken.
Afhankelijkheid van big tech afbouwen
De aanleiding is een nieuw, streng pakket aan maatregelen vanuit de Europese Commissie: The Tech Sovereignty Package. Onderdeel hiervan is een nieuwe Europese verordening, de Cloud and AI Development Act (CADA). Deze wet verplicht overheden om hun afhankelijkheid van Amerikaanse en Chinese techgiganten af te bouwen. Bovendien introduceert Europa de regel ‘open source, tenzij’. Dit betekent dat gemeenten bij de inkoop van software in principe moeten kiezen voor open, herbruikbare programma’s in plaats van ‘gesloten’ software van commerciële partijen. Op die manier wil de EU zogeheten ‘vendor lock-ins’ voorkomen, waarbij overheden volledig klemgezet worden door de grillen en prijsverhogingen van slechts een paar machtige IT-leveranciers.
Volt-woordvoerder Joanne Boonstra uitte in de raadszaal haar zorgen over het tempo waarin deze omschakeling plaatsvindt. “De VNG reageert enthousiast op deze plannen en roept op tot actie, maar waarschuwt tegelijkertijd dat dit een enorme en complexe omslag is voor gemeenten”, aldus Boonstra. “Onze vragen gaan met name over hoe het college dit gaat oppakken en de snelheid waarmee dit gebeurt. Willen we als Groningen koploper zijn, en hoe hoog staat dit onderwerp op de agenda?”
Afhankelijkheid is lastig in kaart te brengen
Ict-wethouder Philip Broeksma (PRO) schetste bij de beantwoording de complexe realiteit waar gemeenten tegenaan lopen. “U vraagt hoe groot onze afhankelijkheid momenteel is. Dat is een vraag die moeilijk te beantwoorden is”, gaf Broeksma toe. “Het is lastig om dit volledig in kaart te brengen, want ook onze toeleveranciers en hun onderleveranciers bouwen hun applicaties vaak weer op de platforms van big tech. In die hele keten is het soms moeilijk te bepalen hoe groot de afhankelijkheid precies is.”
Het volledig uitsluiten van Amerikaanse of Chinese techbedrijven is in de praktijk echter een juridisch en praktisch mijnenveld. “Er bestaan op veel gebieden simpelweg geen alternatieven die eenvoudig en zonder al te veel problemen ingezet kunnen worden”, legde Broeksma uit. “Overigens telt daarbij ook nog eens dat de aanbestedingswet verbiedt dat je gaat eisen dat een systeem door een Europees bedrijf geleverd wordt. De omvang van onze ICT is zo groot dat wij Europees aan moeten besteden. En dan mag je dus niet eisen dat een Europees bedrijf de leverancier is. We proberen er wel omheen te werken, maar het is niet per se gemakkelijk.”
Alternatief voor Microsoft Office
Toch staat Groningen er volgens de wethouder een stuk soevereiner voor dan de gemiddelde Nederlandse gemeente, die vaak volledig aan het ‘infuus’ van Amerikaanse clouddiensten ligt. Groningen kiest bewust voor een andere route. Broeksma: “Het goede nieuws vanuit Groningen is dat een aantal belangrijke voorzieningen van ons, bijvoorbeeld de e-mailvoorziening, maar ook een aantal kernapplicaties, zijn ondergebracht in onze eigen infrastructuur. We hebben onze eigen datacenters, die ook deels fysiek in onze eigen gemeente staan. Dat betekent dat we daarbij niet afhankelijk zijn van de clouddiensten van big tech.”
Broeksma vertelt verder: “Wij maken als gemeente, in tegenstelling tot veel andere gemeenten in ons land, weinig gebruik van de Microsoft-cloudomgeving. En daar voeg ik aan toe dat we dit jaar een pilot gaan starten, als alternatief voor het Microsoft Officepakket. Daarnaast kijken we met de VNG naar een alternatief voor de gehele werkplek, dus Windows vervangen door Linux.”
“Digitale soevereiniteit is iets dat wij willen”
De wethouder temperde wel direct de verwachtingen over de snelheid van de operatie. “Voor de goede orde is het belangrijk om aan te geven dat het gaat om een grote inspanning in tijd, in middelen en over vele jaren. Maar we hebben dus al belangrijke stappen gezet en we gaan daarmee door, want de digitale soevereiniteit is iets dat wij absoluut willen.” Omdat bruikbare, concrete oplossingen vanuit het Rijk vooralsnog uitblijven, moet de gemeente deze pilots zelf met de VNG vormgeven.
Voor D66 was het onderwerp aanleiding om te vragen in hoeverre de AI-factory, waar in Groningen aan gewerkt wordt, bij kan dragen aan de digitale soevereiniteit. Broeksma: “De Europese Unie heeft gezegd dat er in totaal een stuk of zes van deze AI-factories komen, en één daarvan landt hier in Groningen. Dat is een sprekend voorbeeld van hoe we de AI-ontwikkeling zelf in de hand moeten houden. We moeten er echt trots op zijn dat deze faciliteit in Groningen komt. Dat gaat ons enorm veel kennis en een grote kennisvoorsprong opleveren.”
Broeksma beloofde de gemeenteraad op de hoogte te houden over de ontwikkelingen.
