Verandert het gedrag van vogels tijdens de eclips van woensdag? En wat gaan de onderzoeksresultaten zeggen over het effect van lichtvervuiling op dieren? Die vragen staan centraal bij een onderzoek van de Rijksuniversiteit Groningen. Sterrenkundige Theo Jurriens van de RUG vertelt dat er in het Noorden 42 slimme vogelkastjes zijn geïnstalleerd voor het onderzoek.
Theo, wat gaat er bij dit onderzoek gebeuren?
“Het zijn 42 kastjes die we enkele maanden geleden geplaatst hebben. Dit kastje werkt automatisch: de stekker gaat in het stopcontact en het moet verbonden worden met het wifi-netwerk. Vervolgens doet het apparaat twee dingen. Het noteert het tijdstip van detectie en met behulp van opgenomen geluid wordt via AI vastgesteld welke vogel te horen is. We hebben deze kastjes geplaatst bij mensen die zich vogelliefhebbers noemen. We hebben niet gekeken of ze hier een staatsexamen voor af hebben gelegd, dus het is op goed vertrouwen gebeurd.”
En deze kastjes zijn in de drie noordelijke provincies geplaatst?
“Nee, alleen in Groningen en Friesland. Een tweede randvoorwaarde was namelijk dat het kastje geplaatst moet worden op een plek waar geen straatverlichting in de buurt is. In Assen heeft de gemeente bijvoorbeeld besloten om vanwege de veiligheid de straatverlichting te ontsteken. Een dergelijke maatregel kan invloed hebben op het onderzoek, dus bij de selectie is heel duidelijk gekeken naar straatverlichting. De kastjes hangen overigens inmiddels al een maand of vier, waardoor we dadelijk ook een hele goede vergelijking kunnen maken met een gewone zomeravond.”
De eclips betekent voor ons gebied dat de zon voor zo’n 88 tot 89 procent wordt bedekt door de maan. In Spanje, IJsland en Groenland is de verduistering volledig. Was het voor dit onderzoek niet interessanter geweest om het daar uit te voeren?
“Het is een hele bewuste keuze om het in Groningen uit te voeren. Twee jaar geleden ben ik wel op verkenning geweest in Baskenland om te kijken of daar geschikte plekken waren. De eclips duurt daar echter maar twee minuten. Baskenland is niet vlak; er zijn heuvels. Dat, in combinatie met mogelijke bewolking, waarbij de zon net als bij ons al laag in het westen staat, brengt de nodige risico’s met zich mee. Volgend jaar is er opnieuw een eclips. Die zal in Noordelijk Afrika te zien zijn, onder andere bij Luxor, waar alles al tijden is uitverkocht. Ik ben slim geweest en heb tijden geleden al een huisje gehuurd in de buurt van Tunesië, waar de verduistering zes minuten duurt. Die verduistering is onderzoekstechnisch veel interessanter vanwege de duur, maar ook vanwege de gunstige klimaatstatistieken in Tunesië.”
En daarom vindt dit onderzoek dus in het Noorden plaats?
“Ja, en ik word er ontzettend vrolijk van. Want we doen dit onderzoek, maar als RUG zijn we woensdagavond ook aanwezig op verschillende observatieplekken. Mensen van de RUG zijn hier aanwezig met apparatuur en eclipsbrillen om samen met inwoners naar de verduistering te kijken. En als je ziet wat dat allemaal teweegbrengt: dat is geweldig. We merken dat hier veel belangstelling voor is. Als bewoners gaan we gezamenlijk naar de eclips kijken. Dat is toch prachtig? Iedereen eensgezind.”
Wanneer kunnen we de eerste resultaten van het onderzoek verwachten?
“Inmiddels hebben we het systeem in zoverre geperfectioneerd dat er elke dag na middernacht een grafiek wordt gemaakt. Deze laat de tellingen in batches van vijf minuten zien. Waarmee je dus vrij goed een vergelijking kunt maken. Ik kan uiteraard niks beloven, maar mogelijk kunnen we volgende week al de eerste resultaten delen. Maar er zit meer achter. Waar ik namelijk stiekem op hoop: mijn hele leven houd ik al van de sterrenkunde. Tijdens lezingen vertel ik graag over de schoonheid van de zonsverduistering. Vaak steken bij deze lezingen senioren hun hand op. Ze zeggen dan: ‘Meneer Jurriens, ik heb de zonsverduistering van 1954 meegemaakt. Samen met meester of juf hebben we naar deze verduistering gekeken. Die eclips had als gevolg dat de kippen bij ons thuis op stok gingen.’ Ik hoop dat dit onderzoek laat zien dat de ‘eclipsveteranen’ gelijk hadden en dat de hoeveelheid licht grote gevolgen heeft voor het gedrag van dieren.”
En je zult waarschijnlijk ook blij zijn vanwege de goede weersomstandigheden?
“Eigenlijk kan het niet beter. De weerssituatie deze hele week is eigenlijk iedere dag identiek aan elkaar. Dat betekent dat we ook een hele mooie vergelijking kunnen maken.”
Heb je het over zonlicht, dan kun je het ook over kunstlicht hebben. Je noemde al even de straatverlichting. Is dat ook nog relevant?
“Absoluut. Ik hoop dat we met dit onderzoek bewijs kunnen verzamelen dat te veel licht gevolgen heeft voor het welzijn van vogels. Het is een feit dat er in Nederland te veel licht wordt gemaakt. Dit onderzoek gaat hopelijk laten zien dat vogelgedrag verandert door het licht. En als we dat echt duidelijk vast kunnen leggen, dan hebben we bewijs dat we daarmee ook echt iets kunnen doen aan de hoeveelheid kunstlicht.”
Waar en wanneer kun je de zonsverduistering bekijken?
De verduistering start woensdag om 19.17 uur. Het maximum van de verduistering is om 20.11 uur, wanneer de zon laag boven de horizon staat. Om het natuurverschijnsel goed te zien, is een vrij zicht op het westen een vereiste. De verduistering eindigt rond zonsondergang. Wie deze zonsverduistering mist, zal flink wat geduld moeten hebben voor de volgende zich aandient: een verduistering van deze omvang is in Nederland pas weer te zien op 3 september 2081.
De observatieplekken die Jurriens benoemt zijn bedoeld om inwoners veilig naar de eclips te kunnen laten kijken. Alle locaties zijn vanaf 18.00 uur bemenst. Op het vasteland kunnen geïnteresseerden terecht op het dak van Forum Groningen, in de haven van Lauwersoog, bij Het Zielhoes in Noordpolderzijl en bij de terminal van AG Ems. Op de Waddeneilanden staan de teams bij strandpaviljoen Badhuys op Vlieland, de bibliotheek in Midsland op Terschelling en restaurant Sjoerd bij Nes op Ameland.
