De Eerste Kamer is dinsdag vlak voor de start van het zomerreces definitief akkoord gegaan met de Groningenwet. Hiermee zijn de herstelbetalingen van 22 miljard euro en de vijftig afspraken uit ‘Nij Begun’ voor de komende dertig jaar wettelijk verankerd. Toekomstige kabinetten kunnen hierdoor niet zomaar meer morrelen aan de gemaakte beloften aan Groningen en Noord-Drenthe.
De stemming in de senaat kwam sneller dan verwacht; van tevoren was er rekening mee gehouden dat de wet na de zomer behandeld zou gaan worden. De Eerste Kamer maakte er dinsdag weinig woorden meer aan vuil. De wet werd als hamerstuk behandeld, waarbij een grote meerderheid instemde. Alleen de fracties van JA21 en Forum voor Democratie (FVD) stemden tegen. Zij vonden de schadevergoedingen te ruimhartig en pleitten er tevens voor om de gaskraan weer open te zetten.
De Groningenwet is de officiële kabinetsreactie op de parlementaire enquête naar de gaswinning, die in 2023 concludeerde dat de belangen van de Groningers decennialang ondergeschikt zijn gemaakt aan de miljardenopbrengsten voor de staatskas. Het wetsvoorstel werd aanvankelijk verdedigd door BBB-staatssecretaris Eddie van Marum, waarna minister Pieter Heerma (CDA) van Binnenlandse Zaken de verdediging in het nieuwe kabinet overnam en de wet afgelopen april door de Tweede Kamer loodste. Vorige maand bracht een delegatie van senatoren nog een fysiek bezoek aan het aardbevingsgebied om met eigen ogen de impact te zien.
Wat houdt de Groningenwet precies in?
Met het definitief aannemen van de wet is de ereschuld van de Nederlandse staat aan Groningen niet langer vrijblijvend beleid, maar een wettelijke plicht. De wet verplicht de overheid om de komende dertig jaar minstens 22 miljard euro te reserveren voor schadeafhandeling en de vastgelopen versterkingsoperatie.
Daarnaast is er een specifiek budget van 7,5 miljard euro gereserveerd voor het compensatieprogramma Nij Begun, dat gericht is op het herstel van de brede welvaart, de sociale agenda (zoals onderwijs en mentale gezondheid van jongeren) en het versterken van de economie. Een concreet voorbeeld hiervan is de geplande komst van de AI-fabriek. Om de vinger aan de pols te houden, wordt de voortgang elk jaar gemonitord via een officieel rapport: de Staat van Groningen.
Gelijkwaardige stem en het schrappen van de ministeriële rem
Tijdens de eerdere behandeling in de Tweede Kamer zijn er op het laatste moment nog aanpassingen doorgevoerd. Dankzij moties van Sandra Beckerman (SP) en Julian Bushoff (PRO) staat er nu in de wet dat bewoners en maatschappelijke organisaties een gelijkwaardige stem krijgen in besluiten van het Rijk, op hetzelfde niveau als provincies en gemeenten. Bovendien is de minister de bevoegdheid kwijtgeraakt om schadebudgetten in de toekomst eenzijdig te verlagen; voortaan moet de Tweede Kamer daar expliciet vooraf toestemming voor geven.
Schadeherstel tot 60.000 euro
Een van de meest besproken en ingrijpende maatregelen in de nieuwe wet is de zogeheten regeling ‘herstel met aannemer’. Het Instituut Mijnbouwschade Groningen (IMG) mag voortaan schade aan woningen en gebouwen tot een bedrag van 60.000 euro direct herstellen, zonder dat er vooraf langdurig en slepend onderzoek hoeft te worden gedaan naar de exacte oorzaak van de scheuren. Dit moet de afhandeling drastisch gaan versnellen. Het IMG is van plan om actief contact op te nemen met bewoners op circa 180.000 adressen die mogelijk recht hebben op deze regeling, maar nog geen aanvraag hebben ingediend.
De Raad van State, het belangrijkste adviesorgaan van de regering, uitte eerder stevige kritiek op de regeling. Het orgaan vond het onverstandig om de miljardenbudgetten zo rigide in een wet vast te leggen omdat dit het jaarlijkse budgetrecht van de Kamers beperkt. Ook waarschuwde de Raad dat het juridisch onzeker is of de overheid deze miljardenkosten straks nog wel volledig kan verhalen op gaswinningsbedrijf NAM, aangezien de exacte oorzaak per woning niet meer officieel wordt vastgesteld. Het kabinet legde die adviezen echter bewust naast zich neer om de belofte van een snelle en ruimhartige schadeafhandeling eindelijk waar te maken.
Kritiek en zorgen uit de regio
Ondanks dat de Eerste Kamer nu heeft ingestemd, zijn de Groningse en Noord-Drentse overheden en kritische Kamerleden nog niet onverdeeld enthousiast. De wet kent in de praktijk nog enorme uitvoeringsuitdagingen en laat volgens lokale overheden nog te veel ruimte over voor interpretatie door toekomstige, minder goedgezinde kabinetten.
Een punt blijft de angst voor de kleine lettertjes in de uitvoering. Inwoners die kiezen voor de snelle 60.000-euro-schaderegeling zouden in de toekomst mogelijk pas weer aanspraak kunnen maken op nieuwe vergoedingen ná een eventuele nieuwe, zware aardbeving. Lokale overheden en belangenbehartigers vinden dat inwoners in het zwaarst gedupeerde gebied hierdoor het risico lopen om bij latere, sluimerende schade alsnog met onverhaalbare scheuren te blijven zitten.
