In het gebouw van DOT wordt aanstaande donderdag het koffietafelboek ‘Geluid van het Noorden’ gepresenteerd. In het boek staan veertien wereldveranderende uitvindingen centraal die in het Noorden zijn gedaan: van de eerste elektrische wagen tot de compactcassette.
“In Groningen hebben we de Zernike Campus”, vertellen de broers Thijs en Wijnand Helfrich zondag in het NPO Radio 1-programma OVT van de VPRO. Thijs is historicus en Wijnand is hoogleraar Translationele Chirurgische Oncologie aan het UMCG. Beiden zijn daarnaast muzikant in de band ‘Weekend at Waikiki’. “Maar wie is Zernike? Veel mensen in het Noorden kunnen deze vraag niet beantwoorden. Terwijl Frits Zernike de uitvinder is van de fasecontrastmicroscoop die tegenwoordig in elk laboratorium is te vinden. Sterker nog: Zernike verdiende er een Nobelprijs mee. Het was onze missie om aan die onbekendheid iets te doen.”
Het dikste cd-boek ooit
Het boek is 37 centimeter lang, 24 centimeter breed, 5 centimeter dik en weegt ruim vijf kilo. Naast een tweetalig geschiedeniswerk vol foto’s en illustraties, en een voorwoord van Nobelprijswinnaar Ben Feringa, is het ook het ‘dikste cd-boek ooit’ omdat er een muziekproject met veertien Nederlandstalige composities in is geïntegreerd.
“Zo’n boek schrijf je niet in een week”, vertellen de broers. “We zijn hier een aantal jaren mee bezig geweest. Het is begonnen tijdens de coronapandemie in 2020. In die periode kon je weinig. Op een dag in onze studio kwam ter sprake hoe nu precies de ontwikkeling van een vaccin voor dit virus ging. En gaandeweg kwamen we op het onderwerp dat het allereerste vaccin in Nederland ontwikkeld is in het Groningse Winsum. Geert Reinders, een autodidact, ontwikkelde daar een runderpestvaccin. En van het één kwam het ander. Want toen we er over na gingen denken, bleek dat het Noorden de bakermat is geweest van heel veel uitvindingen.”
Stoomauto in de Groningse straten
De twee beschrijven dat de noordelijke provincies in de eerste helft van de negentiende eeuw veel intellectuelen en autodidacten aantrokken. “Het was een rijk gebied. Je had veel weilanden maar er waren ook twee universiteiten: Groningen en Franeker. Van de zes universiteiten in ons land stonden er dus twee in het Noorden. Dat leverde heel veel op. Neem Sibrandus Stratingh. In 1834 reed hij met een stoomauto door de straten van Groningen. Dat was voor Nederlandse begrippen heel bijzonder. In Engeland had je op dat moment al voertuigen die twintig personen konden vervoeren, maar voor Nederlandse begrippen was dit heel bijzonder. En dezelfde Stratingh ontwikkelde een jaar later het eerste elektrische wagentje.”
Volgens de broers heeft Stratingh veel gebracht. “Rond 1900 reden in New York de meeste auto’s elektrisch, naar aanleiding van de uitvinding van Stratingh. Er waren laadstations en verwisselbare accu’s. Brandstofauto’s waren in die tijd nog levensgevaarlijk. Die auto’s moesten aangezwengeld worden waarbij diverse mensen armen, benen en ook kaken braken.”
Muziek
Samen met Peter Duinkerken en Bauke van der Laaken werden er composities gemaakt bij de uitvindingen. “In sommige gevallen was dit makkelijk. Stap het Woudagemaal in Lemmer binnen, het oudste nog werkende stoomgemaal, en je hoort de muziek bij binnenkomst al. Ook de klok van Eise Eisinga’s planetarium in Franeker heeft een ritme.”
Maar er waren ook uitdagingen. “Neem het dialyseapparaat van Willem Kolff. Kolff is er in Amerika groot mee geworden, bedacht het in Kampen, maar het begon in Groningen. Maar hoe maak je muziek over dialyse?” Toch besloten de makers, die alles op eigen kosten en zonder subsidie opnamen in Studio Spitsbergen in Zuidbroek, door te zetten. “Wij denken dat muziek de uitvindingen invoelbaarder maakt.”
Publiekspremière in DOT
Het boek wordt donderdagavond 7 mei gepresenteerd tijdens een publiekspremière in DOT. Tijdens deze avond zullen onder andere wetenschapper Vincent Icke en wetenschapsjournalist Govert Schilling spreken. Ook worden er live een aantal nummers uit het project ten gehore gebracht. Meer informatie over de presentatie is te vinden op de pagina van ‘Geluid van het Noorden’.
