Camera’s. Alleen al in de binnenstad van Groningen hangen er zo’n 2.200. Ze leggen constant vast wat we doen. Maar welke gevolgen heeft dat eigenlijk? Een expositie in de Portiersloge aan de Haddingestraat drukt je fijntjes met de neus op de feiten. Het gaat om een project van de stadse kunstenaar Klaas Koetje, die op z’n zachtst gezegd niet blij is met al die digitale ogen.
Klaas, de expositie is sinds vorige maand te zien en vandaag is de laatste dag. Hoe is het gegaan?
“Het loopt goed! Af en toe krijg ik reacties van mensen. Als kunstenaar ben ik er natuurlijk niet de hele dag aanwezig, maar de installatie bevat onder meer een camera waarmee ik kan zien wat er gebeurt. Ik probeer minimaal twee keer per dag even mee te kijken, en het komt vaak genoeg voor dat er mensen stilstaan om de expositie te bekijken.”
Een expositie in de zomerperiode, met al die toeristen in de stad, lijkt me een heel gunstige timing…
“Dat valt eerlijk gezegd toch een beetje tegen. De Haddingestraat is niet de meest drukke straat van de stad; de meeste toeristen lopen toch eerder door de Folkingestraat. En daar komt nog eens bij dat de Portiersloge de kleinste galerie van de stad is. Niet iedereen is ermee bekend.”
Wanneer je de expositie passeert, word je als het ware meteen ‘gegrepen’…
“Dat is inderdaad het idee. Als je langsloopt, word je gescand door een camera. Dat zie je ook live gebeuren: je gezicht, je handen en je postuur worden geanalyseerd. Daarmee sluit de expositie direct aan op de huidige discussies over data en de risico’s die daarbij horen. In onze binnenstad hangen erg veel camera’s. Ik vind dat nogal wat en heb daar mijn bedenkingen bij. Daarnaast zie je overal QR-codes. Die laat ik ook terugkomen: als je ze scant, kom je op pagina’s terecht die op een grappige, maar ook serieuze manier laten zien wat er op internet met je data gebeurt.”
Deze tentoonstelling komt niet helemaal uit de lucht vallen, want vorig jaar maakte je een vergelijkbaar werk in Amsterdam…
“Klopt. Vorig jaar maakte ik het werk ‘Gates of Secretion’. Ik was gevraagd door een bekende kunstinstelling en heb voor die expositie een toiletruimte helemaal volgeplakt met aluminiumfolie. De folie zorgt ervoor dat je in zo’n ruimte totaal geen telefoonontvangst hebt. Eigenlijk was dat het omgekeerde van wat ik nu in de Portiersloge laat zien. Het idee was dat je eerst langs allerlei QR-codes liep, waarna je op het toilet, de plek waar veel mensen hun berichten of die codes checken, ineens volledig bent afgesloten.”
Waarom koos je voor een toilet?
“Ik denk dat een toilet een hele private ruimte is. Dat probeer ik ook te bereiken met de huidige expositie in de Portiersloge: als je op je telefoon een hotspot aan hebt staan, zie je de naam van je toestel of netwerk op een scherm verschijnen dat op de expositie hangt. Ik maak dus het netwerk- en dataverkeer zichtbaar. Als je daarmee geconfronteerd wordt, kan dat best een onprettig gevoel geven. Toch zijn we de hele dag met de apparaten in de weer, zelfs in ruimtes die heel privé zijn. En dat geldt ook voor camera’s die te pas en te onpas worden opgehangen. Ze hangen er vanwege onveilige gevoelens, maar een camera houdt geweld natuurlijk nooit echt tegen.”
Hoe ben je met deze expositie in de Portiersloge terechtgekomen?
“Dat heb ik zelf een beetje afgedwongen. Ik ken kunstenares Wilma Vissers heel goed. Zij maakt heel andere kunst, maar ik dacht: hoe mooi zou het zijn als mijn interactieve installatie een plek krijgt in de Portiersloge? Zo is het ontstaan. Eerlijk gezegd past de naam van de locatie ook perfect bij wat ik wil bereiken. Door al die camera’s word je beloerd. Een portier waakt over onze veiligheid, maar is tegelijkertijd de persoon die je opsluit. Die tegenstrijdigheid maakt het heel sterk.”
Vind je dat er tegenwoordig te snel naar camera’s wordt gegrepen?
“Ik denk dat we een prachtige samenleving hebben waarin de meeste mensen te vertrouwen zijn. Onlangs sprak ik nog iemand bij de expositie die na een inbraak twee camera’s had opgehangen. Dat is klaarblijkelijk het ‘nieuwe normaal’ geworden om ons veiligheidsgevoel te vergroten. Maar houdt zo’n camera een inbraak tegen? En wat gebeurt er met die data? Die wordt verstuurd naar servers, mogelijk in het buitenland. Wat gebeurt daar precies mee?”
Je doelt op het risico op hacks of dat gegevens in handen komen van Big Tech en buitenlandse mogendheden?
“Precies. Ik moet ook denken aan een Amerikaanse kunstenaar die met een expositie duidelijk maakte dat ze een rekening wilde indienen bij Big Tech. Het idee dat grote bedrijven enorm veel geld verdienen aan onze data: waar kunnen we afrekenen? De gevaren en risico’s worden simpelweg steeds groter.”
Vandaag wordt de expositie afgesloten. Krijgt het project nog een vervolg?
“Dat zou zomaar kunnen. Zelf zie ik al elementen in mijn project die verbeterd kunnen worden. Met tracking zou je het bijvoorbeeld nog wat spookachtiger kunnen maken. Maar dat is niet geschikt voor een kleine locatie als de Portiersloge; dan denk je eerder aan een zaal in een galerie of museum. Daar sta ik zeker voor open. Er staat nu nog niks vast op de planning, maar alles is bespreekbaar. En inderdaad: vandaag is de expositie voor het laatst te zien in de Haddingestraat, dus wie nog wil kijken: kom langs.”
De expositie ‘The gatekeeper is watching you’ van Klaas Koetje is zondag 23 augustus voor het laatst te zien in de Portiersloge aan de Haddingestraat.
