In de negentiende eeuw verandert Europa. Vrouwen beginnen zich te verzetten tegen een samenleving waarin onderwijs en betaald werk vrijwel alleen voor mannen zijn weggelegd. Zonder opleiding geen beroep, zonder beroep geen zelfstandigheid. Toch blijven universiteiten lange tijd onbereikbaar voor vrouwen. Ook in Nederland geldt studeren als iets wat vrouwen eenvoudigweg niet doen. In Groningen is er één vrouw die daar verandering in brengt.
Juist in de wereld van het onderwijs krijgt Groningen een bijzondere rol, door een beslissing die op het eerste gezicht klein lijkt, maar grote gevolgen heeft. In 1871 wordt Aletta Jacobs toegelaten tot de universiteit. Daarmee wordt zij de eerste vrouwelijke student van Nederland en zet zij de eerste stap richting vrouwelijke emancipatie in het onderwijs.
De voorliefde voor geneeskunde
Aletta Jacobs wordt in 1854 geboren in Sappemeer, als dochter van een huisarts. Al vroeg raakt ze geïnteresseerd in geneeskunde. Ze kijkt mee in de praktijk van haar vader, leest medische boeken en ontwikkelt een ambitie die voor meisjes in die tijd ongekend is: arts worden. In Nederland lijkt dat een onhaalbare droom. Vrouwen mogen niet studeren en academische graden zijn uitsluitend voor mannen.
Toch laat de jonge Jacobs zich niet tegenhouden. Met een brief aan minister Thorbecke weet zij haar plek binnen de universiteit af te dwingen en 1871 wordt Aletta Jacobs officieel ingeschreven als student geneeskunde. Haar toelating is uniek en benadrukt hoe ongebruikelijk haar aanwezigheid is. Ze is geen onderdeel van een bredere beweging, maar een eenling in een mannenwereld. “Op zeventienjarige leeftijd beginnen te studeren in deze tijd is ongelofelijk indrukwekkend”, vertelt geschiedenisdocente en podcastmaker Marlot Akkermans.
De studie
Studeren in Groningen betekent voor Jacobs meer dan het volgen van colleges. Ze bevindt zich in een omgeving die volledig is ingericht op mannelijke studenten. Colleges, practica en academische discussies houden geen rekening met vrouwelijke aanwezigheid. Haar komst wekt nieuwsgierigheid, maar ook weerstand. Toch blijft Jacobs zich richten op haar studie. In Groningen legt zij de basis voor haar medische loopbaan en voor haar latere maatschappelijke betrokkenheid.
In 1878 promoveert Aletta Jacobs als eerste vrouw in Nederland tot arts. Daarmee doorbreekt zij niet alleen een academische barrière, maar ook een professionele. De geneeskunde wordt een van de eerste universitaire beroepen waarin vrouwen langzaam toegang krijgen. Wat in Groningen begon als een uitzondering, krijgt landelijke betekenis.
De tweede vrouwelijke student en ‘zus van’
Aletta Jacobs blijft niet alleen. Enkele jaren later volgt haar jongere zus Charlotte Jacobs haar voorbeeld. In 1877 schrijft zij zich ook in aan de universiteit, waar zij farmacie studeert. Charlotte wordt daarmee de tweede vrouwelijke student van Nederland. Haar carrière brengt haar uiteindelijk naar Nederlands-Indië, waar zij de eerste vrouwelijke Nederlandse apotheker wordt.
Symbool voor emancipatie
Samen staan de zussen Jacobs symbool voor een bredere ontwikkeling. Aletta richt zich later vooral op vrouwenkiesrecht, geboortebeperking en gezondheidszorg, terwijl Charlotte zich inzet voor economische en professionele zelfstandigheid. Hun verhalen laten zien dat hun mogelijkheid tot studeren aan de universiteit de basis vormt voor maatschappelijke verandering.
De toelating van Aletta en Charlotte Jacobs markeert het begin van een ontwikkeling die Groningen blijvend zal kenmerken. In de decennia daarna studeren en werken steeds meer vrouwen aan de universiteit. Groningen brengt vrouwen voort die hun sporen nalaten in wetenschap en samenleving, zoals Jantina Tammes, pionier in de genetica en de tweede vrouwelijke hoogleraar van Nederland, en Anda Kerkhoven. Kerkhoven was zeer actief in het verzet tijdens de Tweede Wereldoorlog.
Hoewel deze vrouwen in verschillende tijden leefden en verschillende paden bewandelden, delen zij een gemeenschappelijke oorsprong. Groningen blijkt een plek waar, soms aarzelend maar steeds opnieuw, ruimte ontstaat voor verandering.
De komst van Aletta Jacobs naar Groningen betekende in haar tijd een breuk met vastgeroeste ideeën over wie mocht studeren en wie niet. Vandaag zijn vrouwen een vanzelfsprekend en onmisbaar onderdeel binnen het onderwijs. Dit is allemaal te danken aan de inzet van Aletta Jobs. Volgens Akkermans is deze inzet goed terug te zien in de muurschildering tegenover het academiegebouw in de stad: “Een echte ode aan haar leven en strijd, die haar leven portretteert”.
In deze zesdelige serie word je meegenomen in het verhaal hoe Groningen de studentenstad is geworden zoals wij die nu kennen. Vanaf 30 december 2025 wordt er elke dag één deel van de serie gepubliceerd. Welke personen waren belangrijk in het studentenleven? Wat is de rol van de universiteit? Hoe zijn studentenvereniging ontstaan? En hoe is de inclusieve studentenstad met hbo en mbo tot stand gekomen?
